BABASIZ GEBELİK MİTLERİ BAĞLAMINDA TÜRK MİTOLOJİSİNDE GÖK-YER DİKOTOMİSİ VE ANA TANRIÇA KÜLTÜNÜN İZLERİ

Yrd. Doç. Dr. Mehmet Ali YOLCU
3.025 1.649

Öz


İnsanlık tarihinin geçirdiği önemli aşamalardan birinin de tüketici avcıtoplayıcı
ekonomiden Neolitik üretime geçiş olduğu bilinmektedir. İlkel
topluluktan uygarlığa doğru atılan bu adım, inanç ve düşünce biçimleri
üzerinde önemli etkiler bırakmıştır. Paleolitik dönemin sonlarına doğru,
muhtemelen erkeğin üreme üzerindeki işlevinin bilinmemesi, kadının doğumu
tek başına gerçekleştirmesi ve yaratıcı olarak görülmesi, cinsiyet temelli
işbölümünde ilkel bahçe tarımında bitki yetiştiriciliğini kadının üstlenmesi,
hem onun toplumsal statüsünü yükseltmiş, hem de üreme, doğum, toprak,
bereket ve verimlilikle ilişkilendirilen tanrıça merkezli bir mitik düşüncenin
oluşmasına zemin hazırlamıştır. Ana tanrıça tapınımı, sabanın keşfi ve tarımın
profesyonelleşmesiyle ataerkilliğin baskın hale geldiği köleci toplumsal düzenin
ortaya çıktığı zamana kadar varlığını sürdürmüştür. Ana tanrıça kültü, ataerkil
toplumsal yapıda birden ortadan kalkmamış, çeşitli inançların, anlatımların ve
ritüellerin arka planında uzun süre yaşamaya devam etmiştir. Eski toplumlarda
ata tanrılar ile ana tanrıça arasında sevgili veya oğul ilişkisi geliştirilmiş ve
böylelikle tanrısal gebelik ve doğum mitleri doğmuştur. Bu bağlamda kurtarıcı
kahraman mitlerinde geçmiş dönemlerin tanrı doğumlarının antropomorflaşmış
şekilleri görülmektedir. Türk mitolojisinde gök ve yer dikotomisinin ürettiği
göğün döllediği yer temalı anlatımlarda; köken mitlerindeki babasız doğum
motiflerinde; ağaç, su, toprak gibi unsurlara bağlı antropogonik ve kozmogonik
mitlerde; kurt zoomorfizminin baskın olduğu gökten gelen ışıktan gebe kalma
motiflerinde ana tanrıçanın izlerine rastlanmaktadır. Bu çalışmada, sosyoekonomik
yapının inançlar üzerindeki etkisi bağlamında ana tanrıça kültünün
Türk mitik düşüncesindeki izleri çeşitli açılardan tartışılmıştır.


Anahtar kelimeler


Ana tanrıça, Türk mitolojisi, kült, babasız doğum motifi, inançlar

Tam metin:

PDF


DOI: http://dx.doi.org/10.17218/husbed.24972

Referanslar


BACHOFEN, J. Jakob. (1997), Söylence, Din ve Anaerki, (Çeviren: Nilgün

Şarman), Payel Yayınevi, İstanbul.

BANG, W. ve RAHMETİ, Reşit. (1936), Oğuz Kağan Destanı, Burhaneddin

Basımevi, İstanbul.

BARING, Anne and CASHFORD, Jules. (1993), The Myth of The Goddess:

Evolution of An İmage, Arkana Penguin Books, London.

BAYAT, Fuzuli. (2003), Köroğlu: Şamandan Aşıka, Alptan Erene, Akçağ Yayınları,

Ankara.

----------, Fuzuli. (2006), Oğuz Destan Dünyası, Ötüken Neşriyat, İstanbul.

----------, Fuzuli. (2007a), Türk Mitolojik Sistemi I, Ötüken Neşriyat, İstanbul.

----------, Fuzuli. (2007b), Türk Mitolojik Sistemi II, Ötüken Neşriyat, İstanbul.

BEKKİ, Selahaddin. (2011), “Bazı Halk Anlatıları ve Dini Metinlere Göre

Kahramanın Mucizevi (Babasız) Doğumu”, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli

Araştırma Dergisi, S. 58, ss. 111-130.

BERKTAY, Fatmagül. (2000), Tek Tanrılı Dinler Karşısında Kadın, Metis Yayınları,

İstanbul.

BRATTON, G. Fred. (1995), Yakın Doğu Mitolojisi, Eski Yakın Doğuda Tanrı ve

Tarih Hikâyeleri, (Çeviren: Nejat Muallimoğlu), Marmara Üniversitesi

İlahiyat Fakültesi Yayınları, İstanbul.

CAMPBELL, Joseph. (1995), İlkel Mitoloji, Tanrının Maskeleri, (Çev. Kudret

Emiroğlu), İmge Kitabevi Yayınları, Ankara.

----------, Joseph. (2000), Kahramanın Sonsuz Yolculuğu, (Çev. Sabri Gürses),

Kabalcı Yayınları, İstanbul.

----------, Joseph. (2003), Batı Mitolojisi, Tanrının Maskeleri, (Çev. Kudret Emiroğlu),

İmge Kitabevi Yayınları, Ankara.

CANER, Emre. (2004), Kutsal Fahişe’den Bakire Meryem’e Toprak ve Kadın, Su

Yayınları, İstanbul.

CHİLDE, V. Gordon. (1974), Tarihte Neler Oldu, (Çev. Alâeddin Şenel ve Mete

Tunçay), Odak Yayınları, Ankara.

----------, V. Gordon. (1978), Kendini Yaratan İnsan, (Çev. F. Karabey Ofluoğlu),

Varlık Yayınları, İstanbul.

ÇOBANOĞLU, Özkul. (2001), “Türk Mitolojisi”, Türk Dünyası Edebiyat Tarihi I,

AKMB Yayınları, Ankara, ss. 5-85.

ÇORUHLU, Yaşar. (2002), Türk Mitolojisinin Anahatları, Kabalcı Yayınları,

İstanbul.

DANIK, Ertuğrul. (2006), Öteki Tanrılar, İmge Kitabevi Yayınları, Ankara.

DEMİRCİ, Kürşat. (1996), Dinlerin Dejenerasyonu, İnsan Yayınları, İstanbul.

ELIADE, Mircea. (2003a), Dinsel İnançlar ve Düşünceler Tarihi 1: Taş Devrinden

Eleusis Mysteria’larına, (Çev. Ali Berktay), Kabalcı Yayınları, İstanbul.

----------, Mircea. (2003b), Dinler Tarihine Giriş, (Çev. Lale Arslan), Kabalcı

Yayınları, İstanbul.

ERGİN, Muharrem. (1989), Dede Korkut Kitabı I, Giriş-Metin-Faksimile, TDK

Yayınları, Ankara.

----------. Muharrem. (1994), Orhun Abideleri, Boğaziçi Yayınları, İstanbul.

ERGUN, Pervin. (2012), Türk Kültüründe Ağaç Kültü, AKMB Yayınları, Ankara.

HANÇERLİOĞLU, Orhan. (1995), Düşünce Tarihi, Remzi Kitabevi, İstanbul.

İBRAYEV, Şakir. (2006), “Kazak Mitleri ve Mitik Efsaneleri Hakkında”, (Akt.

Metin Arıkan), Bilig, S. 37, ss. 1-11.

İNAN, Abdülkadir. (2000), Tarihte ve Bugün Şamanizm, TTK Yayınları, Ankara.

İNAYET, Alimcan ve ÖGER, Adem. (2009), “Uygur Türklerinin Mitolojik, Dini

ve Tarihi Kadın Kahramanları Üzerine”, Turkish Studies, C. IV, S. 3, ss.

-1198.

KURT, Maksude. (2010), Tanrıça Kültü ve Hıristiyanlıktaki Meryem Figürüne

Etkileri, Rize Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayınlanmamış Yüksek

Lisans Tezi, Rize.

MALİNOWSKİ, Bronislaw. (1992), Vahşilerin Cinsel Yaşamı, (Çev. Saadet Özkal),

Kabalcı Yayınları, İstanbul.

ÖGEL, Bahaeddin. (1948), “Türk Efsaneleri Üzerinde İncelemeler: Uygurların

Menşe Efsanesi”, Ankara Üniversitesi DTCF Dergisi, C. 6, S. 1-2, ss. 17-26.

----------, Bahaeddin. (1993), Türk Mitolojisi I, TTK Yayınları, Ankara.

ÖGER, Adem. (2008), Uygur Efsaneleri Üzerinde Bir Araştırma (İnceleme ve

Metinler), Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayınlanmamış Doktora

Tezi, İzmir.

POTAPOV, L. P. (2012), Altay Şamanizmi, (Çev. Metin Ergun), Kömen Yayınları,

Konya.

RIBARD, Andre, (1983), İnsanlığın Tarihi, (Çev. Erdoğan Başar Berktay, Şiar Yalçın, Halil Berktay), Say Yayınları, İstanbul.

ROUX, Jean-Paul. (1994), Türklerin ve Moğolların Eski Dini, (Çev. Aykut

Kazancıgil), İşaret Yayınları, İstanbul.

----------, Jean-Paul. (2000), Orta Asya’da Kutsal Bitkiler ve Hayvanlar, (Çev. Aykut

Kazancıgil ve Lale Arslan), Kabalcı Yayınları, İstanbul.

----------, Jean-Paul. (2011), Eski Türk Mitolojisi, (Çev. Musa Yaşar Sağlam), Bilgesu

Yayınları, Ankara.

SÜMER, Gülnur. (2007), Anadolu’da Neolitik Dönemde Tanrı ve Tanrıça, Ege

Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi,

İzmir.

ŞENEL, Alâeddin. (1982), İlkel Topluluktan Uygar Topluma, AÜ Siyasal Bilgiler

Fakültesi Yayınları, Ankara.

TEMİR, Ahmet. (1986), Moğolların Gizli Tarihi, TTK Yayınları, Ankara.

TÜMER, Günay. (2008), Hıristiyanlıkta ve İslam’da Hz. Meryem, Türkiye Diyanet

Vakfı Yayınları, Ankara.